“Karanlıkta Uyananlar” 1964’te çevrilmiş bir siyah-beyaz film. Birden fazla izlediğim.
1961 Anayasası çalışanlara, iş kazalarına, sömürüye, kötü çalışma koşullarına, düşük ücrete karşı yeni yeni koruyucu haklar getiriyordu. Bunlardan en önemlisi de Grev Hakkı’ydı. Ve güvence altına alınmıştı.
Kısa bir süre de olsa Türkiye Film Sansür Kurulu tarafından yasaklanmış bulunan, yönetmen Ertem Göreç’in “Karanlıkta Uyananlar”ı, işverenlerin köle/kul aradığı bir dünyada, işçilerin, çalışanların, emekçilerin bilinçlenmesi gerektiği üzerine sinemamızda yapılmış nadir filmlerden biridir; çalışanların sömürü düzenine karşı çıkması ve haklarını sonuna kadar araması gerektiğini, sendika üyesi olmanın, zorunlu kalındığında grevin en temel haklardan biri olduğunu çok güçlü bir şekilde dile getirir.
“Zamanının çok ilerisindedir, sıradışıdır ve benzersiz” bir Yeşilçam filmidir.
Hakan Sonok filmin çekilişinin 50.yılında yazmıştır şu satırları;
“The Lower Depths- Ayaktakımı Arasında-1902 M.Gorki, The Grapes of Wrath-Gazap Üzümleri-1939 John Steinbeck, On the Waterfront-Rıhtımlar Üzerinde-1954 Elia Kazan, Bereketli Topraklar Üzerinde-1954 Orhan Kemal, Novecento-1976 Bernardo Bertolucci ve Days of Heaven-Cennet Günleri-1978 Terrence Malick gibi işçi, emekçi, çalışan dostu bir sanat eseri olan ‘Karanlıkta Uyananlar’ ,1964) senaryo yazarı Vedat Türkali’yle yönetmen Ertem Göreç’in 1961 yapımı ‘Otobüs Yolcuları’ndan sonraki işbirliğinin ürünüdür.
“Karanlıkta Uyananlar”ın ana mekanı, boya imalatı yapılan bir fabrikadır; Patron Şeref Yetimoğlu işçi hakları ve sendika düşmanıdır.
Günün birinde Şeref Bey, fabrikadaki işçiler arasında Onları yakından tanıyarak yetişmiş, işçi haklarına saygılı ve fabrikadaki kaynak ustası Ekrem ile arkadaş olan oğlu Turgut Yetimoğlu’nun (Fikret Hakan) teşvikiyle çalışanlarıyla uzlaşır, onların haklarını vermeye yanaşır; ancak bu kararının sonuçlarını göremez. Yerine oğlu geçer. Ancak iyi niyetli yeni genç patron Turgut, yerli boya sanayinin/ üretiminin gelişmesine tümden karşı çıkan, bu sektörde de tamamen ithalata bağımlı olunmasından sayısız çıkarı olan, yabancı sermaye işbirlikçisi hammadde tedarikçilerinin (bunları Kenan Pars’ın canlandırdığı Fahir Bey temsil eder) karşısına çıkardığı engelleri aşamadığı gibi, işçilerinin (işçilerin sözcüsü iki oğlu da ölmüş ve geride torunu Fatma kalmış olan Nuri Baba’yı Mümtaz Ener canlandırır) haklı taleplerini de karşılayamaz; durum böyle olunca fabrikaya gelmiş olan yüklü siparişin üretimi de gerçekleşmez /gerçekleşemez.
İşçilerle patron arasındaki işçi hakları konusundaki anlaşmazlık greve doğru sürüklenirken işçiler dayanışmayla işyerlerini (ekmek teknelerini) tekrar ayağa kaldırır.
Kaynak ustası Ekrem rolünde Beklan Algan, Nuri Baba’nın torunu ve Ekrem’e sırılsıklam aşık Fatma rolünde Ayla Algan, filmin kötü yürekli karakteri Fahir Bey’in Paris’te eğitim görmüş ressam kızı Nevin rolünde Tülin Elgin vardır.
10 yıl önce aramızdan ayrılan yazar Vedat Türkali film için şöyle konuşmuştu;
“ Karanlıkta Uyananlar acılar içindeki namuslu insanlarımızın haklı sorunlarına gerçek bir sinema emekçisinin, Ertem Göreç’in o sımsıcak, o yaklaştığı insanlar kadar namuslu yüreğiyle yiğitçe eğilmesi, onlar için doğru bir şeyler söylemenin gereğine bütün içtenliği ile inanmasıydı.” Yönetmen Ertem Göreç de Cihan Aktaş’a yıllar sonra film hakkındaki duygularını şöyle anlatmıştı; “ Karanlıkta Uyananlar , dönemi içinde yalnız sayılabilecek bir çabanın eseri. Askeri darbe sonrası şartları, yeni hayal kırıklıkları ve ithal ikameye dayalı ekonominin krizleriyle toplumsal gerçekliğe sevk eden bir ortam oluşturuyordu. Film çekebilecek beş-altı yönetmen vardı ama senaryo yazacak Türkali misali yazar yoktu.”
“Bir kelimeyi söylerken sesinden, tiyatro, bakışından şiir taşan. bir gün Hamlet olan, ertesi gün Yunus Emre’nin ilahisini Fransızca söyleyen, o sözcükleri kıyıya vuran dalgalar gibi oynatan” ve 2 yıl önce bir Ocak’ta aramızdan ayrılan Ayla Algan’ı da anmak isterim bu yazıyla.
