ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan ve kısa sürede bölgesel çatışmaya dönüşen ABD-İran savaşı, 40. gününde geçici ateşkesle yeni bir aşamaya girdi. ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı’nın tamamen açılması şartıyla iki haftalık ateşkesi kabul ettiklerini duyururken, İran’ın müzakereler için sunduğu 10 maddelik teklifin detayları da ortaya çıktı. Pakistan’ın arabuluculuğunda yürütülen diplomasi trafiği sonucunda ilan edilen ateşkes, küresel piyasalar ve bölgesel güvenlik dengeleri açısından kritik bir gelişme olarak değerlendirildi.
Ateşkes Hürmüz şartıyla kabul edildi
ABD Başkanı Donald Trump, İran’a verdiği sürenin dolmasına saatler kala yaptığı açıklamada, karşılıklı ateşkes kararını duyurdu. Trump, Hürmüz Boğazı’nın “tam, derhal ve güvenli şekilde açılması” şartıyla saldırıların iki hafta boyunca askıya alınacağını belirtti. Açıklamada, “Bu karşılıklı bir ateşkes olacak. İran ile uzun vadeli barış için önemli ilerleme kaydettik” ifadeleri kullanıldı.
Bu açıklamanın ardından İran yönetimi de ateşkesi doğruladı. Tahran, müzakerelerin Pakistan’da yapılacağını duyurarak diplomatik sürecin başlayacağını açıkladı. İran basınında yer alan haberlerde ateşkes kararının ülkenin dini lideri Mücteba Hamaney tarafından da onaylandığı belirtildi. Tarafların, sahadaki çatışmaları durdurarak siyasi çözüm arayışına yöneldiği ifade edildi.
Pakistan arabuluculuğu süreci belirledi
Ateşkes kararında Pakistan’ın yürüttüğü diplomatik temasların etkili olduğu bildirildi. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Trump’a İran’a verilen sürenin uzatılması çağrısında bulunmuş, Tahran’dan da iyi niyet göstergesi olarak Hürmüz Boğazı’nın açılmasını istemişti. Bu girişimin ardından tarafların ateşkese razı olduğu açıklandı.
ABD tarafı, Pakistan’ın sunduğu önerinin hem saldırıların durdurulmasını hem de enerji güvenliğinin sağlanmasını kapsadığını belirtti. Bu çerçevede iki haftalık ateşkesin, kalıcı anlaşma için zemin hazırlayacağı ifade edildi. Diplomatik kaynaklar, görüşmelerin İslamabad’da yapılacağını ve sürecin 15 gün içinde sonuçlandırılmasının hedeflendiğini aktardı.
İran’ın 10 maddelik teklifinde dikkat çeken başlıklar
Trump’ın “müzakere için uygulanabilir” olarak nitelendirdiği İran’ın 10 maddelik teklifi, bölgesel dengeleri doğrudan etkileyecek maddeler içeriyor. İran’ın sunduğu başlıklar arasında saldırmazlık garantisi, yaptırımların kaldırılması ve nükleer faaliyetlerin kabul edilmesi gibi kritik talepler yer aldı.
İran’ın teklifinde öne çıkan maddeler şu şekilde sıralandı:
• ABD’nin ilkesel saldırmazlık garantisi vermesi
• Hürmüz Boğazı geçişlerinin İran ile koordineli yapılması
• İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin kabul edilmesi
• İran’a yönelik tüm yaptırımların kaldırılması
• Birincil ve ikincil ABD yaptırımlarının sona erdirilmesi
• BM Güvenlik Konseyi kararlarının kaldırılması
• Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kararlarının sona erdirilmesi
• İran’a verilen zararların tazmin edilmesi ve dondurulan varlıkların serbest bırakılması
• ABD güçlerinin bölgedeki üslerden çekilmesi
• Lübnan dahil müttefik gruplara karşı operasyonların sona erdirilmesi
Bu maddelerin, İran nükleer programı ve bölgedeki askeri dengeler açısından büyük sonuçlar doğurabileceği ifade ediliyor.
Lübnan maddesi tartışma yarattı
İran teklifinde yer alan “Lübnan dahil müttefik gruplara yönelik savaşın sona erdirilmesi” maddesi, ateşkesin kapsamına ilişkin tartışma yarattı. Pakistan ve İran, Lübnan’ın da ateşkese dahil olduğunu belirtirken, İsrail Başbakanlık Ofisi bu yorumu reddetti.
İsrail yönetimi, ateşkes kararını desteklediklerini ancak Lübnan cephesinin anlaşma kapsamında olmadığını açıkladı. İsrail Başbakanı, İran’ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması gerektiğini vurgulayarak ateşkesin yalnızca İran’ı kapsadığını savundu. Bu açıklama, ateşkesin kapsamına ilişkin belirsizliği artırdı.
40 gün süren çatışmanın bilançosu
28 Şubat’ta başlayan çatışmalar kısa sürede bölge geneline yayıldı. ABD ve İsrail’in İran’daki hedefleri vurmasının ardından Tahran yönetimi de ABD üslerinin bulunduğu Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn’de belirlenen noktalara saldırılar düzenledi. Bu süreçte Ortadoğu gerilimi hızla tırmandı.
Çatışmalar sırasında çok sayıda askeri hedef vurulurken, bölgedeki enerji hatları da risk altına girdi. Savaşın 39. gününde Trump’ın “bir medeniyet yok olacak” açıklaması, gerilimi zirveye taşıdı. Bu açıklamanın ardından tarafların askeri hazırlıkları artırdığı bildirildi.
İran’dan “parmağımız tetikte” mesajı
Ateşkes kararının ardından İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi, sürecin geçici olduğunu vurgulayan bir açıklama yaptı. Açıklamada, müzakerelerin Pakistan’da yapılacağı ve 15 gün içinde sonuçlandırılmasının hedeflendiği belirtildi. Tahran yönetimi, sahadaki kazanımların siyasi alanda tescillenmesini istediklerini ifade etti.
İran ayrıca, müzakerelerin “tam güvensizlik ortamında” yürütüleceğini açıkladı. Yetkililer, ateşkes süresince saldırı olması halinde güçlü karşılık verileceğini vurgulayarak “Parmağımız tetikte” mesajı verdi. Bu açıklama, ABD İran ateşkesinin kırılgan yapısına dikkat çekti.
