Ece Temelkuran: Benim anayurdum dilim

Şu çivisi çıkmış dünyaya rağmen, Ece Temelkuran’ın iyilik güzellik çabası devam ediyor… İnsanlar, her şeye rağmen azimle dönmeye devam eden şu yaşlı ve yorgun dünyaya güzellik katmış, bir iz bırakmış. Geçici ömrünü iyiliğe güzelliğe adamış, anlamlı bir hayat yaşamak için çabalamış. Siz ömrünüzü neye veriyorsunuz? Düşündünüz mü hiç? Ece’nin “bu da geçer” isimli son kitabı, biz ölümlü insanları çok geç olmadan bu sorunun peşine düşmeye çağırıyor

Ece Temelkuran: Benim anayurdum dilim

Röportaj/ Elif ŞAHİN HAMİDİ

Ece, “bu da geçer”in başındaki okura mektubunda şöyle diyor: “İki tür yazar var sonuçta, idol yapılıp yarı-tanrılar arasına konanlar ve ‘keşke arkadaşım olsa,’ denenler. Beni hep ilk ismimle andığına göre bizim seninle hukukumuz belli, öyle değil mi?” O, benim “keşke arkadaşım olsa” dediğim yazarlarımdan ve ilk ismiyle anmak istiyorum onu. Yazdıkları, aradan yıllar geçse bile her daim güncel, her daim bana yeni bir şeyler fısıldıyor, hep yoldaşım…

“bu da geçer” diyor bu sefer Ece. Böyle diye diye geçen ömürlerimize yakından bakma zamanı. Sahi ne yapmalı bu ömürle? Dünyanın tepetaklak olduğu bir döneme gelen bu geçici ömrü nasıl anlamlı ve değerli kılmalı? Nasıl bir iz bırakmalı? Varoluşumuzu anlamlı kılmak için, anlamlı bir hayat yaşamak için sormamız gereken asıl soru bu sanırım.

En güçlü aidiyetim

Ece sözcüklerle, dille, yazdığı kitaplarla inşa ettiği hayatını yine bu yolla anlamlı kılıyor. Üstelik Türkçe ve İngilizce yazarak, üst üst dizdiği kitaplarla bu dünyada, başka bir deyişle tarihsel varlık alanında kalıcı bir iz bırakıyor. “Yola çıkacak kişinin aşması gereken ilk ve en önemli engel, kendi yerleşikliğidir: kendi yeri –kendisidir...” der Oruç Aruoba. Ece de hep yolda, farklı ülkelerde, farklı evlerde belli ki kendi yerleşikliğini çoktan aşmış. Daha önce Muz Sesleri kitabı üzerine konuştuğumuzda “O kadar evsizim ki ancak Beyrut karşıladı kalbimi, evsizliğimi” demişti. O zaman Beyrut karşılamıştı evsizliğini, sonra başka başka ülkeler. Ve Ece’nin asıl evi “dil”: Ev/eve dönüş, mahalle, toprak, ülke, yurt, sınır, kimlik ne ifade ediyor, diye soruyorum bu kez Ece’ye: “Benim anayurdum dilim. En güçlü aidiyetim sözcüklerim şimdi iki dilde; Türkçe ve İngilizce. Bunu anlamak zaman aldı ama şimdi biliyorum” diyor.

Ev mahremiyettir

Hele ki dünyayı tepetaklak eden şu korona günlerinde ev bambaşka anlamlar da kazandı. Evde kaldık, evden çıkamadık, evden çalıştık, evden eğitim aldık… Hayat eve sığar dedik, ama sığdı mı sığmadı mı; tartışılır. Acaba bundan böyle insanlık ailesi için ne ifade edecek ev? “Ev, mahremiyet demektir ve güvenlik” diyor Ece ve ekliyor: “Ama şimdi hemen hemen hepimizin evi kamusal alan oldu, iş eve taşındı ve artık hepimizin yüzünün arkasından evimizin içi görünüyor. ‘Ev hali’ dediğimiz şey artık kamusal. Üstü kaval, altı şişhane bir hayat yaşıyoruz. Altımızda ev hali, belden yukarımız iş toplantısı yapıyor.” Tıpkı Levent Kırca’nın hicvettiği haber spikerleri gibi: altta çizgili pijama, üstte kravat/fular ceket…

Pandemiyle birlikte yeniden ölümlüğünün farkına vardı insan/insanlık. Peki bundan böyle dayanışmayı başarabilecek mi insan? Yoksa içinden çıkılması pek mümkün olmayan daha derin bir çukura ya da uçuruma mı sürüklenecek? Kapitalizm daha da mı ölümcül olacak? “Her ikisi de olacak. Oluyor zaten” diyor Ece: “Ölümlü olduğumuzu doğduğumuzdan beri biliyoruz, insanlık tarihinin başından beri. Tanrılar bu yüzden var. Ama şimdi kurduğumuz her şeyin kırılganlığı belirginleşti. Fakat insanlık böyle şeylerden öğrenmez bana sorarsanız. Hepimizin aklı, trajedileri ve felaketleri unutmaya ayarlı. İnsan umutlu olandan, hayat neşesi olandan öğrenir.”

Trajedileri, felaketleri çabucak unuttuğumuz bir ülkede, “unutuşun kolay ülkesinde” yaşıyoruz. Ama iyice silinip gitmeden izler iyice ezber etmeli, kayda geçmeli, unutmamalı bazı şeyleri. “bu da geçer…”de şöyle diyor Ece: “Belki de gelecek günlerde sorumuz, ülkeden ve insandan neleri hafızada korumak gerektiği olacak. Peki, bir evi bizim için vazgeçilmez kılan nedir?” “Her birimize harekete geçmesi gereken siyasi aktörler olduğumuzu hatırlatan” bu soruyu soruyor Ece. Kendi sorusunu kendisine yönelttiğim Ece, bu soruya sadece “Devir’i bu sorunun cevabı olarak yazdım” diye cevap veriyor. Bir evi bizim için vazgeçilmez kılanın ne olduğunu öğrenmek, ülkede tam olarak neler olup bittiğini ve neden böyle olduğunu anlamak için “yalnızca çocuk gözümüzle bakınca hatırlayacaklarımızı anlatan” Devir’e kulak vermeniz, devredilenleri yüklenmeniz gerek. Devir, ülkedeki “iyi” şeylerin kaydı. Ece’nin yangından iyi şeyleri kurtarma, koruma, saklama gayreti, hafızasızlığa başkaldırışı…

Önümüzdeki yüzyılın sorusu

Pınar Selek, kendisiyle yaptığım bir söyleşide, kötülüğe batmış dünyada ayakta kalabilmenin yolunun dayanışmadan geçtiğine, küçük dayanışmaların büyük olanaklar doğurduğuna vurgu yapıp şöyle demişti: “Dayanışma çok gerçek bir şey. Fikirlerimizden, hayal ettiğimiz, uğruna mücadele verdiğimiz dünyadan daha gerçek.” Ece de “bu da geçer” derken hep dayanışmanın gerekliliğine vurgu yapıyor aslında. Dünyayı değiştirecek ya da iyileştirecek güç dayanışma mı acaba? Ece öyle olduğunu düşünüyor: “Pınar da ben de bugün hâlâ söz söyleyebiliyorsak sorunun cevabı evet olmalı. Öte yandan eğer dayanışmak istemiyorsa biri, ne yapacağız? Bu sabah DEAŞ taraftarlarının bulunduğu bir mülteci kampına yardıma giden genç bir kadının videosunu izledim. Çocuklar, kadın siyah çarşaf giymediği için onu taşlayarak kovuyorlar. Kadın “Ben size yardım etmek için geldim” demeye çalışıyor ve taşlanıyor. Videonun sonunda “Neden?” diye kerelerce bağırıyor kadın. Neden? Bu önümüzdeki yüzyılın sorusu olacak. Neden insanlarla insanca bir dilde konuşmamıza rağmen reddediliyoruz?” Sahi neden? Buyrun düşünelim… Oysa Ece’nin Muz Sesleri kitabında dediği gibi “insanların tek evi diğer insanlar”…

Yeryüzündeki hemen hemen bütün kötülükler insan elinden çıkma. Ama tüm kötülüğüne rağmen umut yine de insanda. Çünkü türlü türlü işkence aletlerini geliştiren, toplama kamplarında insan onurunu ayaklar altına alan nasıl ki insansa, iki bin yıl önce bir tabağa şahane bir çiçek işleyen de insan. O çiçek, insana dair, insan olmanın anlamına dair bir iz, bir giz olarak bugüne kalmış. Yarattığı değerlerle değerleniyor insan türü. Ece de şöyle diyor: “Değerlenmekten ziyade böyle sürebiliyor insan. Yoksa şimdiye kadar türümüz yok olurdu. Evet, insan ‘kim görür?’ diye düşünmeden yarattığı güzellik sayesinde var. Öyle de olacak.” Ece, insana/insanlığa dair umudunu hep diri tutuyor ve bize de umut aşılıyor, insandan umudu kesmemek gerektiğini fısıldıyor. “Bunca kötülüğüne rağmen neden ve nasıl güveneceğim insana/insanlığa?” diyenler var sanırım aranızda. Ece’nin kitaptaki cümleleriyle söyleyecek olursan “Çünkü insanlığın içinde Sezarların yanı sıra Spartaküslerin de yeri var. Geldiğimiz bu noktada insanlık, sıradanlığın kötülüğünden ibaretmiş gibi görünebilir, ama aynı zamanda sevinci ve onuru da barındırır. Bu gerçeğe inanmamak sıradan ve kötüyle aynı cephede olduğumuz anlamına gelir ve insanlığa olan inancımıza zarar verir.” Kayasını tepelere doğru taşımaya devam eden insandan umudu kesemeyiz ve onu mutlu hayal etmeye devam etmek gerek.

Felsefi bakış ve 'onur'

Peki Ece, felsefeden ve özellikle varoluşçuluktan, besleniyor mu? Ece “Varoluşçular mı emin değilim. Albert Camus dersen, belki. Simone Weil ve Hannah Arendt etkilendiğim kadınlardır mesela” diyor.

Peki felsefi bakış, felsefi etik bilgi ne için önemli, ne katar insana, hayata, dünyaya? Kötülüğün sıradanlaştığı yeryüzünde, sıradanlığın kötülüğü karşısında “insan onuru”nu korumak konusunda felsefi etik bilginin rolü nedir? Ki “bu da geçer”de onur kelimesinin insanlığın etrafında toplanacağı kelimelerden biri olduğunu belirtiyor Ece. Bu soruya cevap niteliği taşıyan “Together: 10 Choices for a better now (Hepberaber: Daha iyi bir şimdi için 10 seçenek) isimli bir kitap yazdığını ilan ediyor Ece ve “Orijinal dili İngilizce, sonra da Türkçe çıkacak. Sanırım cevap için onu okumanız gerekecek” diyor.

“Bu da geçer” kitabındaki “Sıradanlığın Kötülüğü Karşısında Onurun Neşesi” başlıklı yazısında da, onurdan bahsederken Ece onur ve gurur kelimeleri arasındaki fark işaret ediyor: “Onur ve gurur kulağa benzer kelimelermiş gibi gelse de, bu ikisinin arasında dünyalar kadar fark var. Onur, insan sevgisi ve bağlatışıyla alakalı bir kelimeyken, gurur her zaman düşmanlık ve intikamla ilişkilendirilir. Onur, bireylerin maddi gücüne göre saygınlık kazandığı bir dünyada yaşayamazken, gurur böyle bir dünyada sorunsuz bir şekilde barınabilir. Onurun herkes için eşitlik ve adalet istediği yerde, öteki olanlar aşağılanıp diz çöktürüldükçe gurur daha iyi serpilir, gürleşir, büyür. (…) Gördüğünüz gibi, gururu yalanlarla ve düşmanlıkla beslenen bir yanılsamayken, onur sahicidir”.

'Nasıl devam edebilirim?'

Yazarken kendinden yola çıkıp kendine varabilmeyi, kendini bulabilmeyi umar insan. “Ben kimim” ve “ne için yaşıyorum?” gibi varoluşsal sorulara bir cevap arar, başka soruların peşine düşer. Ece’nin şimdilerde hangi soruların peşinde olduğunu merak ediyorum: “Bu sorular sanırım daha çok yirmili, otuzlu yaşların soruları. Kırkından sonra daha çok şunu soruyorsunuz: “Nasıl devam edebilirim?”, “Ben yazan biriyim ve yazmak için yaşıyorum. Öyleyse bunu yapmayı nasıl sürdürebilirim? gibi…” diyor. Bugüne kadar yazmayı hep sürdürdü Ece ve bunu nasıl yapacağını gayet iyi biliyor belli ki. Yazan ve yazmak için yaşayan biri olarak Ece, peşine düştüğü sorulara bir cevap bulabilmiş bana kalırsa. Devri daim olsun diyorum.

Ve Ece’nin “bu da geçer”i noktaladığı son paragrafla bu röportajı noktalamak istiyorum:

“Kendinizi boy aynasında bir bütün olarak yalnızca onurunuzu savunmaya başlayıp sevinci başkalarıyla paylaştığınız zaman görebiliyorsunuz. Ve sevincin ne olduğunu, neden insanlık uğruna beraberce savaşılması gerektiğini bir tek o zaman anlayabiliyorsunuz.”

Güncelleme Tarihi: 02 Haziran 2021, 15:57
YORUM EKLE

banner97

banner101

banner96

banner100