SİNAN GENÇ/ Ülkemizde ilk " 1 Mayıs" kutlamaları Amele Perver ( İşçi sever) cemiyeti öncülüğünde, 1906 yılında şehrimizde Basmane'de yapıldığı iddiası ve konuyla ilgili belge tartışmalara neden olsa da Anadolu'da ilk 1 Mayıs kutlamalarının İzmir'de yapıldığı fikri çoğu akademisyen tarafından da kabul edilmektedir. Belge ilk olarak 9 Eylül Üniversitesi akademisyenlerinden Oktay Gökdemir tarafından ortaya atıldı.
15 Şubat 2021'de ani kalp krizi sonucunda kaybettiğimiz tarihçi Yazar Dr. Oktay Gökdemir, birçok kaynağın, Türkiye’de ilk 1 Mayıs’ın 1909’da İstanbul ve Üsküp’te kutlandığını yazmasına karşın, bu belgenin bu tarihi 1906’ya çektiğini öne sürdü. Gökdemir, belgeye göre ilk kutlamanın, İzmir Basmane’deki işçi kıraathanelerinin bulunduğu alanda yapıldığını bildirmişti. Türkiye’de emek tarihi üzerine yapılan çalışmaların son derece sınırlı olduğunu anımsatan Gökdemir, İstanbul’da 587’de camii inşaatında çalışan duvarcı, marangoz ve taş ustalarının 12 akçe olan yevmiyelerine 4 akçe zam talebinde bulundukları, bu talep karşılanmayınca da iş bıraktıklarının tarih belgelerinde yer aldığını vurguladı. Bazıları aylarca süren çeşitli iş bırakma eylemlerinin de bilindiğini söylemişti.
Neden Arapça?
1 Mayıs’ın Türkiye’de “amele-işçi bayramı” olarak kutlandığı ilk tarihin bütün emek tarihi çalışmalarında 1909 olarak tespit edildiğini anımsatan Gökdemir şunları söyledi: “Bu bağlamda 1909 yılında Üsküp ve İstanbul’daki değişik sektörde çalışan işçilerin bir araya gelerek ilk defa 1 Mayıs’ı kutladıklarını birçok kaynak dile getirmektedir. Ancak ortaya çıkan yeni bir belgede, Osmanlı coğrafyasında 1 Mayıs’ın ilk kez 1909’da değil 1906’da, İzmir’de Basmane’deki işçi kıraathanelerinin bulunduğu alanda kutlandığını gösteriyor. Elimizdeki belge, Arapça kaleme alınmış. 1906 gibi çok erken bir tarihte II. Abdülhamit’in hafiyelerinden ve jurnalcilerinden kurtulabilmek için bildirge Arapça kaleme alınmış olabilir. İkinci ve akla daha yatkın etken ise Basmane ve civarında 19. yüzyıl itibarıyla Kireçlikaya’daki Dana meydanı civarında ikamet eden Afrika kökenli amelelere bir çağrı olarak düzenlenebileceğidir. Zira bu dönemde o mahalde amele kıraathanelerinin mevcut olduğunu ve burada da daha çok Afrika kökenlilerin yaşadığını tarihsel kaynaklar bize aktarmaktadır.”
Belgede günümüz Türkçesiyle, “Yurtsever Kardeşlerim! Şerefli Gazete Çalışanları! Haberiniz olsun ki, 1 Mayıs Dünya İşçileri Bayramı münasebetiyle amele kıraathaneleri civarındaki tren istasyonu mevkiinde toplantı ve gösteri vardır. Dernek (Cemiyet) Reis Vekili Celil ve İsameddin Efendi 1906” yazdığını bildiren Gökdemir, “Bu belgenin aslı şu anda DİSK’e bağlı Genel-İş Sendikası’nda bulunuyor. Hatta Genel- İş yöneticilerinin bu belgeden hareket ederek 2005 yılında Basmane civarındaki büyük çınar ağacının altında bir 100. yıl kutlaması da yaptıklarını geçerken anımsatalım” demişti.
İLK 1 MAYIS İZMİR'DE Mİ KUTLANDI?
1 Mayıs’ın ilk kez İzmir’de 1906 yılında kutlandığı iddiası, bir haber sitesindeki yazıyla deveran etmeye başladı. İddiaya göre; aslı bir sendikada olan Arapça yazılı bir belge, “1906’da Basmane’de bulunan işçi kıraathaneleri civarında 1 Mayıs kutlamasının yapıldığını bize aktarmakta”ydı. Belgenin çevirisi şöyle verilmektedir:
BELGENİN GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE YAZIMI
“Yurtsever Kardeşlerim!
Şerefli Gazete Çalışanları!
Haberiniz olsun ki,
1 Mayıs Dünya İşçileri Bayramı münasebetiyle amele kıraathaneleri civarındaki tren istasyonu mevkiinde toplantı ve gösteri vardır.
Dernek (Cemiyet) Reis Vekili Celil ve İsameddin Efendi. 1906”
BELGENİN LATİN HAFRLERİYLE ÇEVİRİMİ
"El-ihvatü'l-vataniyye El-Âmiline fi'l-ceraidi el vataniyyetü'ş-şürefa Nidaen leküm bi münasebeti îdüʼl ammâliʼlâlemî fî evveli şehri Mâyû sâatün li-ictimai ve'l-ihtinali hüve mevkii muhittati'l-kıtâru fî civari'l-mekahi ... Vekilün Reîsü'l-Cem'iyyeti. Celîl ve İsameddîn Efendi. 1906"
TÜRKİYE'DE 1 MAYIS İLK NE ZAMAN KUTLANDI?
Türkiye’de 1 Mayıs’ın ilk kutlamaları Osmanlı dönemine uzanıyor. Anadolu’da ilk etkinlik 1906 yılında İzmir’de gerçekleştirildi. İstanbul’da ise ilk kutlama 1910 yılında yapıldı. İşgal yıllarında da çeşitli baskılara rağmen kutlamalar devam etti ve 1921 yılında geniş katılımlı etkinlikler düzenlendi. 1923 yılına gelindiğinde ise 1 Mayıs, resmi olarak kutlanan bir gün haline geldi. 1923 yılında “İşçi Bayramı” olarak resmi şekilde kabul edilen 1 Mayıs, ilerleyen yıllarda çeşitli düzenlemeler nedeniyle farklı isimler ve statülerle anıldı. 12 Eylül döneminde resmi tatil olmaktan çıkarılan gün, 2009 yılında yapılan yasal düzenlemeyle “Emek ve Dayanışma Günü” adıyla yeniden resmi tatil ilan edildi.
