Müslümanların günlük ibadet hayatında çok özel bir yere sahip olan sabah namazı, hem bedeni hem de ruhu yeni bir güne hazırlayan muazzam bir arınma sürecidir. Gecenin karanlığından sıyrılıp aydınlığa adım atarken kılınan bu namaz, kişinin imanını tazelediği, şükrünü sunduğu ve Allah'ın koruması altına girdiği eşsiz bir zaman dilimidir. Pek çok inanan, manevi derinliği son derece yüksek olan bu ibadeti eksiksiz ve huşu içinde yerine getirebilmek adına sabah namazı kaç rekat sorusunun cevabını ve namaz içinde okunacak duaların sırasını titizlikle araştırmaktadır. İslam fıkhına göre oldukça net kuralları olan bu ibadet, belirli bir silsile ve disiplin içinde, derin bir saygıyla eda edilir. Namazın her bir rüknü, yani duruşu, eğilişi ve secdeye varışı, içerisinde barındırdığı zikirler ve Kuran ayetleriyle bir bütünlük oluşturur.
Sabah namazının rekat sayısı ve temel kuralları
Günün ilk farz ibadeti olan sabah namazı, yapısı itibarıyla diğer vakit namazlarına kıyasla daha kısadır ancak manevi ağırlığı çok büyüktür. Bu ibadet toplamda dört rekat olarak kılınır. Uygulama sırasına göre inananlar, öncelikle iki rekat sünnet namazını eda eder, hemen ardından ise iki rekat farz namazını kılarlar. Namazın vakti, imsak vaktinin girmesiyle, yani tan yerinin ağarmasıyla başlar ve güneşin doğuşuna kadar devam eder. Güneş doğduktan sonra kılınan namaz artık kaza namazı hükmüne geçer. Bu nedenle vaktin girip çıkmasına son derece dikkat edilmelidir. Abdestli bir şekilde, bedeni ve ruhi temizliğini tamamlamış olan kişi, kıbleye yönelerek niyetini eder ve kendini tamamen dünyevi düşüncelerden soyutlayarak ibadete odaklanır.
Güne hazırlık ve sabah namazının sünnetinin kılınışı
İbadete başlarken atılan ilk adım sünnet bölümüdür. Kişi kıbleye döndükten sonra "Niyet ettim Allah rızası için bugünkü sabah namazının iki rekat sünnetini kılmaya" diyerek niyet eder. Erkekler ellerini kulak hizasına, kadınlar ise göğüs hizasına kaldırarak "Allahu Ekber" der ve iftitah tekbirini alarak namaza başlarlar. Ellerin bağlanmasının ardından okunacak ilk dua Sübhaneke duasıdır. Bu dua, Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih eden ve O'nu yücelten bir zikirdir. Sübhaneke okunduktan sonra "Eûzü billahi mineş-şeytânirracîm, Bismillâhirrahmânirrahîm" diyerek Euzü Besmele çekilir ve Kuran-ı Kerim'in kalbi sayılan Fatiha suresi okunur. Fatiha suresinin bitiminde "Amin" denildikten sonra, Kuran'dan en az üç kısa ayet veya üç ayet uzunluğunda bir sure (Zamm-ı sure) okunur. Örneğin Kevser veya İhlas suresi tercih edilebilir.
Zamm-ı sure okunduktan sonra "Allahu Ekber" diyerek rükuya eğilinir. Rükudan doğrulurken ve secdeye giderken sabah namazı duaları silsilesi devam eder. Secdeden kalkıp ikinci rekat için ayağa kalkıldığında (kıyam), bu kez Sübhaneke okunmaz ve sadece Besmele çekilerek doğrudan Fatiha suresine geçilir. Fatiha'nın ardından yine Kuran'dan farklı bir kısa sure okunur. İkinci rekatın rüku ve secdeleri de tamamlandıktan sonra oturulur (ka'de-i ahire). Bu son oturuşta belirli dualar okunarak namaz tamamlanır ve sağa sola selam verilir. Böylece Peygamber Efendimizin "Dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır" buyurduğu iki rekatlık sünnet eda edilmiş olur.
Namazın kalbi olan farz bölümünün eda edilmesi
Sünnet namazı kılındıktan sonra sıra asıl yükümlülük olan farz bölümüne gelir. Erkekler farz namazına başlamadan önce kamet getirirler. Kamet, ezanın biraz daha hızlı okunan ve "Kad kâmetis-salâh" cümlesini barındıran şeklidir. Kadınlar için kamet getirme şartı yoktur. Farz bölümü için de tıpkı sünnette olduğu gibi niyet edilir: "Niyet ettim Allah rızası için bugünkü sabah namazının iki rekat farzını kılmaya." Başlangıç tekbiri alındıktan sonra yine Sübhaneke duası okunur, Euzü Besmele çekilir ve Fatiha suresi ile bir Zamm-ı sure okunur.
İslam alimleri, namazın kılınışı sırasında sabah namazının farzında okunan surelerin diğer vakitlere göre biraz daha uzun (Tıval-i Mufassal) tutulmasını tavsiye etmişlerdir. Bu, o sessiz vakitte Kuran okumanın ve dinlemenin feyzinden daha fazla yararlanmak içindir. Birinci rekat tamamlanıp ayağa kalkıldığında, sadece Besmele çekilerek Fatiha ve yeni bir Zamm-ı sure okunur. İkinci rekatın secde aşamaları bitince tıpkı sünnette olduğu gibi tahiyyat oturuşuna geçilir. Farz namazında yapılan fiziki hareketler ve okunan surelerin genel işleyişi sünnet ile tamamen aynıdır, aradaki temel fark niyet ve erkekler için getirilen kamettir.
Kıyam rüku ve secde anında yapılan tesbihatlar
Namazın her bir rüknünde okunan özel zikirler, bedensel hareketlerin manevi birer duaya dönüşmesini sağlar. Ayakta dururken yani kıyam halindeyken okunan surelerin yanı sıra, Allah'ın büyüklüğü karşısında eğildiğimiz rüku pozisyonunda ve en büyük teslimiyet anı olan secdede belirli ifadeler tekrar edilir. Rükuya eğilindiğinde en az üç defa "Sübhâne Rabbiyel-Azîm" (Büyük olan Rabbim her türlü noksanlıktan münezzehtir) denir. Rükudan yavaşça doğrulurken "Semi'allahü limen hamideh" (Allah, kendisine hamd edenleri işitir) ifadesi söylenir. Tam olarak ayağa dikilindiğinde ise "Rabbenâ lekel-hamd" (Ey Rabbimiz, her türlü övgü ve hamd sadece sanadır) denilerek şükür ifade edilir.
Ardından "Allahu Ekber" diyerek secdeye gidilir. Alın ve burnun yere değdiği, insanın Yaradan'ına en yakın olduğu an kabul edilen secdede en az üç defa "Sübhâne Rabbiyel-A'lâ" (Yüce olan Rabbim her türlü noksanlıktan münezzehtir) denir. Secdeler arasında kısa bir an oturulur (celse) ve tekrar ikinci secdeye varılarak aynı zikir üç kez tekrar edilir. Bu tesbihatlar, sabah namazı duaları arasında kulun Allah'a olan saygısını, kendi küçüklüğünü ve Rabbinin yüceliğini idrak ettiği en derin anlardır.
Son oturuşta okunan tahiyyat salli barik ve rabbena duaları
İkinci rekatın son secdesinden sonra gerçekleşen son oturuş (ka'de-i ahire), namazın mühürlendiği ve peygamberlere, meleklere ve salih kullara selam gönderildiği son aşamadır. Bu oturuşta ilk olarak Tahiyyat (Ettahiyyâtü) duası okunur. Bu dua, Miraç gecesinde Allah ile Hz. Muhammed (s.a.v.) arasında geçen o muazzam selamlaşmayı temsil eder. "Bütün dualar, senalar, bedeni ve mali ibadetler Allah'a mahsustur" manasıyla başlayan dua, Peygamberimize, Allah'ın salih kullarına selam ile devam eder ve Kelime-i Şehadet ile son bulur.
Tahiyyat duasının hemen ardından Allahümme Salli ve Allahümme Bârik duaları okunur. Bu dualar, Hz. Muhammed'e ve O'nun ehli beytine, tıpkı Hz. İbrahim'e ve ehli beytine edildiği gibi salat ve bereket inmesi için yapılan yakarışlardır. Salavat getirmek, namazın kabulü için büyük bir vesiledir. Salavatların bitiminde ise Kuran-ı Kerim'den alınan Rabbena duaları okunur. "Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbennâr" (Ey Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru) ayetiyle hem dünya hem ahiret saadeti istenir. Son olarak "Rabbenâğfirlî" duasıyla kişinin kendisi, anne-babası ve tüm inananlar için bağışlanma dilenir. Dualar bittikten sonra önce sağ omuza, ardından sol omuza dönülerek "Esselâmü aleyküm ve rahmetullâh" (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerinize olsun) denir ve namaz sonlandırılır.
Sabah namazının manevi kazanımları ve günün bereketi
Müslümanlar için uykunun en tatlı anında yatağı terk edip abdest almak, büyük bir irade ve iman göstergesidir. İslami kaynaklarda sabah namazı kılan kimsenin gün boyunca Allah'ın güvencesi ve himayesi altında olduğu müjdelenmiştir. Karanlığı yararak doğan güneşin habercisi olan bu vakitte kılınan namaz, meleklerin şahitliğinde gerçekleşir. Ayet-i kerimelerde sabah Kuran okumasının (sabah namazının) melekler tarafından izlendiği açıkça belirtilir. Bu nedenle inananlar, güne Allah'ı anarak başlamanın verdiği psikolojik rahatlığı ve manevi doygunluğu hayatlarının her alanında hissederler. Kişinin rızkının bereketlenmesi, işlerinin kolaylaşması ve güne pozitif bir ruh haliyle başlaması, bu sabah ibadetinin insana sunduğu en büyük hediyelerden sadece birkaçıdır.
Namaz sonrası tesbihat ve duanın tamamlayıcı rolü
Namazın farzı tamamlanıp selam verildikten sonra ibadet hemen bitmiş sayılmaz. Peygamber Efendimizin sünneti olan namaz sonrası tesbihat, namazın kılınışı kadar önemli bir tamamlayıcıdır. Selamdan sonra üç defa istiğfar edilir (Estağfirullah) ve "Allâhümme ente's-selâmü ve minke's-selâm..." duası okunur. Ardından Ayetel Kürsi sessizce okunarak Allah'ın yüceliği ve kudreti bir kez daha kalbe nakşedilir. Zikirmatik veya parmaklar yardımıyla 33 defa Sübhanallah, 33 defa Elhamdülillah ve 33 defa Allahu Ekber tesbihleri çekilir. Bu 99 tesbihin ardından "Lâ ilâhe illallâhü vahdehû lâ şerîke leh..." duasıyla yüze tamamlanır. Ellerin göğe açılıp kalpten geçen tüm dileklerin, tövbelerin ve şükürlerin Allah'a sunulduğu o son dua anı, kulun Yaradan'ı ile baş başa kaldığı, tüm dertlerini döküp ferahladığı an olarak sabahın bereketini zirveye taşır.
