SİNAN GENÇ/ İzmir’in tarihi ve kültürel dokusu, zamanla yaşanan değişimler, modernleşme ve kentleşme baskısıyla bazı değerlerini kaybetti. Şehirde bir zamanlar gündelik yaşamın ayrılmaz parçası olan ahşap kayıklardan, endemik bitkilere; nadir kuş türlerinden geleneksel lezzetlere kadar pek çok öğe artık yalnızca anılarda yaşıyor. Ancak yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve gönüllü topluluklar, bu kaybolan hazineleri yeniden canlandırmak için çeşitli projeler yürütüyor. İşte İzmir’in geçmişten günümüze kaybolan hazineleri ve onları tekrar gün yüzüne çıkarma çabaları…
Tarihi İzmir kayıkları
1800’lerin sonunda İzmir Körfezi’nde, özellikle Karşıyaka ile Konak arasında yolcu ve yük taşımacılığı yapan ince ve uzun yapılı ahşap kayıklar, şehrin simgelerindendi. Genellikle meşe ve akgürgen ağacından yapılan bu tekneler, 1–2 kürekçisi ve yelkenleriyle hızlı bir seyir sağlıyordu. Büyük gemilerin rıhtıma yanaşamaması durumunda insan ve malzeme taşımak da kayıkların görevleri arasındaydı. Ancak 20. yüzyılın başlarında motorlu gemi ve vapur seferlerinin artması, savaşlar, mübadeleler ve ulaşım teknolojilerindeki değişim, bu geleneksel taşımacılığı yok etti. 2005 yılında kayıkların yeniden yapılması için başlatılan projeler, sınırlı da olsa kültürel bir hatırlatma işlevi gördü; ancak kalıcı bir başarı elde edilemedi.
Selluka çiçeği: Eski İzmir bahçelerinin kaybolan simgesi
Selluka, eski İzmir evlerinin bahçelerinde sıkça rastlanan sarılıcı bir bitkiydi. Modern apartmanlaşma, bahçelerin küçülmesi, soğuk iklim hassasiyeti ve tozlaşma için gerekli karınca popülasyonunun azalması, sellukanın yok olmasına yol açtı. Tohumdan üretimin zorluğu da nesilden nesile aktarılmasını engelledi. Yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları, “Sellukalar sarsın bahçelerimizi” gibi projelerle bu kaybolan hazineyi şehre geri kazandırmaya çalışıyor. Sellukanın yeniden bahçelerde ve parklarda yetişmesi, hem estetik hem de biyolojik çeşitlilik açısından büyük önem taşıyor.
İzmir Urla'da bir leopar avı. Yıl 1939. İzmir ve çevresinde 30'lu yıllarda çok sayıda leoparın keyif için öldürüldüğünü haberlerden öğreniyoruz. Dağlara bu hayvanı öldürmenin zevkine varmak için gidiyorlar, yoksa kendilerine zarar verdiği için değil! Ve soyunu tüketmişler! " Ezmir'deki Anadolu parsı/kaplanı acımasızca yapılan avlar sonunda sadece fotoğraflarda kaldı.
Bornova lalesi: Bayrağımızın simgesi
Tulipa clusiana, yani Bornova lalesi, altı kırmızı ve altı beyaz taç yaprağıyla Türk bayrağını temsil ediyor. 1800’lerin sonunda Edward Wittall tarafından yetiştirilen bu endemik lale, nesli tükenme tehlikesi altında bir bitki olarak uzun süre unutuldu. Ancak yürütülen koruma ve çoğaltma projeleri sayesinde yeniden doğayla buluşturuldu. Bugün Bornova ve çevresindeki özel bahçelerde ve botanik alanlarda görülebilen bu lale, İzmir’in doğa mirasının simgelerinden biri hâline geldi.
Doğadaki kaybolan kuşlar ve yırtıcılar
İzmir’in sulak alanlarında yaşayan yalı çapkını kuşları, baraj yapımı, tarımsal kurutmalar ve su kirliliği nedeniyle tehlikeye girdi. Bu kuşlar, temiz akarsulara ve sulak alanlara ihtiyaç duyuyor. Mitolojide bağlılık ve aşkın simgesi olan yalı çapkını, televizyon dizilerinde de karakterlerin fırtınalı yaşamına paralel bir sembol olarak kullanılıyor.
Ayrıca Bornova Yeşilova Höyüğü’nde bulunan 8 bin yıllık aslan kemikleri ve Yassıtepe Höyüğü’ndeki 5 bin yıllık panter kemikleri, bölgede bir zamanlar yaşayan yırtıcıların tarihini gösteriyor. Anadolu leoparı, orman horozu ve İzmir kumotu gibi türler ise artık İzmir’de doğada nadiren görülebiliyor. Bu kaybolan yırtıcılar, ekosistemin dengesi açısından kritik öneme sahip.
İzmir’in kaybolan lezzetleri
Kentte geçmişte yapılan pek çok geleneksel lezzet, modern mutfaklarda unutuldu. Kuzu veya oğlak etiyle yapılan bayram yemeği sura, kuzu gerdanından yapılan gerdan tatlısı, Osmanlı saraylarına ve yurtdışına ihraç edilen İzmir usulü tahin helvası, Kemeraltı’nda Sefarad Yahudi kültüründen miras kalan bottarga ve tarama, sokaklarda yazın satılan somata ve kanela, artık yalnızca hatırlarda yaşayan tatlar arasında. Bu lezzetler, İzmir’in çok kültürlü geçmişine ışık tutuyor ve gelecek nesillere aktarıldığında şehrin gastronomik kimliğini zenginleştirecek.
Kaybolan hazineleri yeniden canlandırma çabaları
Yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve gönüllü gruplar, tarihi kayıkların yeniden yapılması, endemik bitkilerin çoğaltılması, nadir kuşların ve yırtıcı türlerin korunması ile geleneksel lezzetlerin canlandırılması için bir dizi proje yürütüyor. Bu çalışmalar, İzmir’in kaybolan kültürel ve doğal mirasını geleceğe taşımak açısından büyük önem taşıyor. Kentin çocukları, yeni kuşaklar ve turistler için de geçmişin izlerini yaşatmak, şehrin kimliğini ve hafızasını korumak için kritik bir adım niteliğinde.
