Türk tiyatrosu ve sinemasının hafızasına kazınan, kuşaklar boyunca “Mahmut Hoca”, “Yaşar Usta”, “İbiş” ve sayısız unutulmaz karakterle anılan Münir Özkul, vefatının 8. yılında eserleriyle, sahnedeki asaletiyle ve insan sıcaklığıyla bir kez daha yad ediliyor. Yalnızca bir oyuncu değil, aynı zamanda bir ekol olan Özkul; tiyatrodan sinemaya, geleneksel olandan modern olana uzanan bir köprüydü.
Çocuk yaşta başlayan sahne yolculuğu
15 Ağustos 1925’te İstanbul’da dünyaya gelen Münir Özkul, daha çocuk yaşta sahneyle tanıştı. İstanbul Erkek Lisesi’nde eğitim gördüğü yıllarda tiyatroya duyduğu ilgi giderek arttı. 1937’de Bakırköy Ortaokulu’nda sahneye çıktığı ilk oyundan itibaren dikkat çeken Özkul, 1940’ta kurulan Bakırköy Halkevi sahnesinde yer aldı. “Erkek Güzeli” adlı oyundaki performansı, onun için tiyatro dünyasının kapılarını araladı.
Profesyonel tiyatroya geçişi ise 1948’de Ses Tiyatrosu’nda sahnelenen “Aşk Köprüsü” ile oldu. Bu dönemde modern Türk tiyatrosunun kurucularından Muhsin Ertuğrul’un dikkatini çeken Özkul, onun yönetimindeki Küçük Sahne’ye geçerek sahne disiplinini ve oyunculuk derinliğini burada pekiştirdi.
Tiyatroda bir ustalık dönemi
1950’li yıllar, Münir Özkul’un tiyatroda olgunlaştığı ve karakter oyunculuğunda zirveye ulaştığı yıllar oldu.
John Steinbeck’in Fareler ve İnsanlar, John Millington Synge’in Babayiğit, George Axelrod’un Yaz Bekarı, John Patrick’in Çayhane gibi dünya tiyatrosunun önemli eserlerinde rol aldı. Aynı zamanda Godot’yu Beklerken gibi çağdaş tiyatronun mihenk taşı sayılan oyunlarda sahneye çıktı.
Sadık Şendil’in yazdığı “Kanlı Nigar” oyunundaki performansı, Özkul’a 1968’de İlhan İskender Armağanı’nı kazandırdı. Bu oyun, onun geleneksel Türk tiyatrosu ile modern tiyatro arasındaki geçişi ne kadar ustalıkla gerçekleştirdiğinin de simgesi oldu.
Aynı yıl, geleneksel Türk tiyatrosunun sembolü olan kavuk, İsmail Hakkı Dümbüllü’den Münir Özkul’a devredildi. Bu, yalnızca bir simge değil; tiyatro geleneğinin ustadan çırağa aktarılışının en güçlü işaretlerinden biriydi.
Sinemada “baba” figürünün vücut bulmuş hali
Münir Özkul’un sinemadaki asıl büyük çıkışı, 1970’li yıllarda Ertem Eğilmez imzalı filmlerle geldi. Kalabalık kadrolu bu yapımlarda canlandırdığı karakterler, Türk toplumunun aile yapısını, değerlerini ve çatışmalarını adeta bir aynaya dönüştürdü.
Özellikle Hababam Sınıfı serisinde hayat verdiği “Kel Mahmut” ya da nam-ı diğer Mahmut Hoca, Türk sinema tarihinin en ikonik karakterlerinden biri oldu. Sert görünümünün altında büyük bir adalet ve merhamet barındıran bu karakter, yalnızca bir öğretmen değil; bir neslin vicdanıydı.
Ardından “Bizim Aile”, “Aile Şerefi”, “Gülen Gözler”, “Neşeli Günler”, “Mavi Boncuk” gibi filmlerde Adile Naşit’le kurduğu eşsiz sinema ortaklığı, seyircinin hafızasında “sıcak aile” temasının sembolü haline geldi. Özkul’un canlandırdığı “Yaşar Usta” karakteri, fedakârlığın ve emeğin ete kemiğe bürünmüş haliydi.
Ödüllerle taçlanan bir ömür
Sanat yaşamı boyunca sayısız ödüle layık görülen Münir Özkul, 1972’de Sev Kardeşim filmiyle Altın Portakal En İyi Erkek Karakter Oyuncu Ödülü’nü kazandı. 1977’de Bizim Aile filmiyle Azerbaycan Film Festivali Özel Ödülü’ne layık görüldü.
Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 1998’de “Devlet Sanatçısı” unvanı verilen Özkul, 2015’te Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü ile onurlandırıldı. 2006’da Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali Onur Ödülü, 2014’te ise Afife Tiyatro Ödülleri Muhsin Ertuğrul Özel Ödülü’nü aldı.
Atatürk’ün dikkatini çekmişti
Münir Özkul’un hayatındaki en çarpıcı anekdotlardan biri, henüz 12 yaşındayken sahneye çıktığı bir oyunun izleyicileri arasında Mustafa Kemal Atatürk’ün de bulunmasıydı. Muhsin Ertuğrul’un aktardığına göre Atatürk, oyunun ardından küçük Münir’e dönerek,
“Çocuk, çok büyük bir tiyatrocu olacaksın.”
demişti. Bu söz, adeta bir kehanet gibi yıllar sonra gerçeğe dönüştü.
Ardında kalan büyük miras
Münir Özkul, 5 Ocak 2018’de İstanbul’da hayata veda etti. Cenazesi, Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nde düzenlenen törenin ardından Bakırköy Mezarlığı’ndaki aile kabristanına defnedildi. Ardında onlarca film, yüzlerce sahne performansı ve sayısız öğrencinin, seyircinin kalbinde silinmeyecek izler bıraktı.
Bugün Münir Özkul anıldığında yalnızca bir oyuncu değil; dürüstlüğün, emeğin, baba şefkatinin ve öğretmen bilincinin simgesi hatırlanıyor. O, Türk sanat hayatında bir rolden çok daha fazlasıydı: Bir vicdan, bir hafıza ve yaşayan bir kültürdü.
