Köpükle kaplanan bir yüzey, siyaha dönmüş bir su rengi ve ağır bir koku… Gediz Nehri’nin Körfez’e ulaştığı noktada karşılaşılan manzara, İzmir Körfezi’ndeki çevresel çöküşün kaynağına işaret ediyor. Gediz Nehri, Ege’nin can damarlarından biri olmaktan hızla uzaklaşıyor. Sanayi ve düzensiz deşarjlarla kirlenen nehir, taşıdığı kirlilik yükünü İzmir Körfezi’ne bırakarak denizdeki çevresel çöküşü büyütüyor.
İZDENİZ Genel Müdürü Gökhan Barım, İzmir Körfezi’ndeki kirlilikte Gediz Nehri’nin belirleyici payına dikkat çekti. Barım, “Gediz’in ortalama debisi saniyede 40 metreküp. Çiğli Arıtma Tesisi’nin ortalama debisi saniyede 8 metreküp. Yani Gediz, Çiğli’nin yaklaşık beş katı kadar suyu Körfez’e taşıyor” dedi. Barım, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2018 tarihli Gediz Havzası Yönetim Planı’nda Körfez’e ulaştığı noktada su kalitesinin “3. sınıf” olarak tanımlandığını hatırlattı.
9 Eylül TV’de Yazı İşleri programında körfez kirliliğinin kaynakları ele alınırken, Gediz Nehri’nin taşıdığı kirlilik yükü öne çıktı. İZDENİZ Genel Müdürü Gökhan Barım, “Sadece ‘Gediz’dir’ demek de doğru değil… hepsinin bir katkısı var. Ama Gediz’in katkısının ne kadar büyük olduğunu sayılarla çok net görüyoruz” dedi.
Barım, Körfez’e taşınan su miktarını karşılaştırarak anlattı:
“Gediz Nehri’nin ortalama debisi saniyede yaklaşık 40 metreküp. Çiğli Arıtma Tesisi’nin ortalama debisi saniyede 8 metreküp. Yani Gediz, Çiğli Arıtma Tesisi’nin yaklaşık beş katı kadar suyu Körfez’e taşıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2018 yılında yaptığı Gediz Havzası Yönetim Planı var. Bu çalışmada dört mevsim boyunca ölçümler yapılmış. Gediz’in Körfez’e ulaştığı noktadaki su kalitesi üçüncü sınıf olarak tanımlanıyor. Üçüncü sınıf su demek şu: Dört sınıf var, en kötünün bir tık üstü. Yani bu kirlenmiş su demek. Zaten sahaya gittiğinizde bunu gözünüzle de görüyorsunuz. Emiralem Regülatörü’nün olduğu yere gittiğinizde suyun yüzeyinde köpük görüyorsunuz. Suyun rengi siyaha dönmüş durumda. Bu, ölçümle de, gözle de net bir şekilde görülebilen bir tablo.”
“109 yerleşim yerinin arıtması yok”
Barım, Gediz Havzası’ndaki yapısal sorunun yalnızca su miktarıyla sınırlı olmadığını, arıtma altyapısındaki eksiklerin nehir boyunca kirlilik yükünü büyüttüğünü belirtti:
“Gediz Havzası’nda Bakanlığın kendi yaptığı çalışmalara göre 109 tane yerleşim yerinin arıtma tesisi yok. Bu yerleşim yerleri bütün atık sularını doğrudan Gediz Nehri’ne deşarj ediyor. Bunun yanında 85’in üzerinde düzensiz katı atık tesisinin sızıntı suları da Gediz Nehri’ne geliyor. Yani sadece evsel atıklar değil, sanayi ve katı atık kaynaklı ciddi bir yükten bahsediyoruz. Bu sular Gediz boyunca taşınıyor ve en sonunda bizim Körfezimize ulaşıyor. Yani İzmir Körfezi’nde gördüğümüz tablo, sadece İzmir’in yarattığı bir tablo değil.”
Bakanlığın raporu: “3. sınıf su… kirlenmiş su”
Barım, Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü’nün 2018 tarihli Gediz Havzası Yönetim Planı’na dikkat çekerek, plan kapsamında “4 mevsim ölçüm” yapıldığını söyledi:
“Bakanlığın kendi yapmış olduğu… Gediz Havzası Yönetim Planı çalışmaları var. Ve bu yaptığı çalışmalarda 4 dönem yani 4 mevsim ölçümler yapmış su kalitesiyle ilgili Bakanlık. Bu çalışmanın Körfez’le ilişkilenen “çıkış kısmında” su kalitesinin 3. sınıf olarak tanımlandığını vurguladı:
“Gediz Havzası'nın su kalitesi, özellikle de çıkış kısmında yani Körfez'i ilişkilendiren bölgesinde su kalitesi 3. sınıf. 3. sınıf şu demek; 4 tane sınıf var, en kötü sudan bir tık daha iyi ama bu kirlenmiş su demek.
“Tamamen köpük, suyun rengi siyah”
Barım’a göre tablo sadece raporlarda değil, sahada da “gözle görülebilir” durumda. Havzada yaptıkları incelemeleri anlatırken Emiralem Regülatörü’ne işaret etti: Zaten havzaya gittiğinizde… Emir Alem regülatörü… Regülatörün olduğu kısımdan geriye doğru baktığınız zaman… tamamen köpük. Suyun rengi siyah, yani zaten gözle de görebiliyorsunuz bunları. Ve yapılan ölçümlerde, İZSU da benzer şekilde takip ediyor, 3. derece kirlenmiş su. Menemen Ovası'nın 22.000 hektarlık bir büyük bir ova ve bunun sulaması Gediz nehrinden alındıktan sonra sulamadan dönen sular Gediz'in eski yatağı olan Ağıl Deresi'ne akıyor. Ağıl Deresi'ndeki su kalitesi de 3. derece. Ve Ağıl Deresi'ne deşarj eden iki tane organize sanayi ve aynı zamanda İZSU'nun da Menemen Arıtma Tesisi var.”
“Sığlık + besin tuzu”: Deniz marulları ve tetiklenen süreç
Gediz-Ağıl Deresi hattının bir diğer sonucu, bölgede “besin tuzu” açısından zenginleşen ve sığlaşan alanlarda deniz marullarının artması. Bu alanı tarif ederken, Ağıl Deresi’nden Foça açıklarına uzanan kesimi işaret etti:
“Bu Gediz'in yıllara sari… getirdiği malzeme nedeniyle o bölge oldukça sığ. Ve besin yönünden yani besin tuzu yani kirlilik yönünden de oldukça zengin bir bölge. O bölgede… yoğun bir miktarda deniz marulları var. Bu deniz marulları da aslında makro algler… denizin üzerinde halı gibi kaplayan aslında yeşil renkli yapılar. Bunlar normalde azot-fosforu… tutan yapılar. Ama… belli bir süre sonra parçalandıktan sonra da… bu azot fosforu sisteme yani Körfez'e tekrar geri veriyorlar.”
“Dron görüntülerinde net”: İç körfeze taşınma iddiası
Barım, yıl içindeki dron gözlemlerine dayanarak makro alglerin parçalanmasının “mikro alg patlamasını” tetiklediğini savundu:
“Biz yıl içerisindeki yaptığımız o dron ölçümlerinde ve görüntülerinde de şunu net bir şekilde görüyoruz: Bu parçalanmanın neticesinde suyun renginde ciddi bir değişiklik…Bu parçalanan makro algler mikro algleri patlamasını tetikliyor… ve bu algleri iç körfeze sıkıştırıyor. İç körfezden de kastımız Bayraklı sahilinin olduğu bölge.”
Denetim ve yaptırım: “Online görmeden kanıtlayamıyorsunuz”
Gediz’de kirlilik sürerken denetim ve yaptırımın neden etkisiz kaldığı sorusunu da yanıtlayan Barım “Gerçek anlamda bu anlamda denetim yapılabilmesi için sizin sürekli orayı deşarj standartlarını görmeniz lazım. Pazar günü… nehirde görüyorsunuz… kokusu geliyor, suyun rengi değişiyor… ama bunu kanıtlayamıyorsunuz. Aynı Çiğli Arıtma Tesisini Bakanlık nasıl görüyorsa, aslında Gediz nehrine deşarj eden her noktanın bu anlamda anlık görünmesine ihtiyaç var. Ama maalesef anlık görülmüyor.” Gediz'in de böyle bir önceliği var… Gediz'deki bütün deşarj noktalarında bu sistemin konulması şart. Yoksa gerçek anlamda ölçüm yapamazsınız.” Diye konuştu.
